Sąd oceni, jakie cechy umowy o pracę czy cywilnoprawnej, przeważają w danym zatrudnieniu. Zbada też, jaką umowę strony chciały rzeczywiście zawrzeć.

Zgodnie Kodeksem pracy przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Takie zatrudnienie jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy i nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy.

Ile jest umowy zlecenia w umowie zlecenia?
W praktyce, w razie wątpliwości, czy strony łączy stosunek cywilnoprawny, czy też w rzeczywistości – stosunek pracy, konieczne jest jego zbadanie pod kątem tego, czy przeważają w nim elementy umowy cywilnoprawnej, czy też umowy o pracę. Cechy charakterystyczne stosunku pracy odróżniające  go od umów cywilnoprawnych to:
• bezwzględny obowiązek osobistego wykonania pracy (pracownik w przeciwieństwie do np. zleceniobiorcy nie może przy pracy „wyręczyć się" osobą trzecią; zapis w umowie, że np.” praca może być wykonywana przez osobę trzecią, po zaakceptowaniu przez zleceniobiorcę” daje szansę, że umowa nie zostanie zakwalifikowana jako umowa o pracę.),
• podporządkowanie pracownika pracodawcy (zleceniobiorca nie wykonuje swoich czynności pod kierownictwem zleceniodawcy, choć może być przez niego kontrolowany),
• wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy i na jego ryzyko oraz odpłatność pracy (zleceniobiorca wykonuje pracę na własną odpowiedzialność i ryzyko. W umowach cywilnoprawnych świadczą o tym często zapisy o karze umownej, którą zleceniobiorca ponosi w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Takie zastrzeżenie również „przeważa” na rzecz umowy cywilnoprawnej).
(por. wyrok SN z 23 października 2006 r. I PK 110/06, MPPr. 2007/1/43).

W razie ustalenia przez sąd, że w łączącym strony stosunku brak było elementów charakterystycznych dla stosunku pracy (np. brak podporządkowania, możliwość zastąpienia pracownika osobą trzecią), powództwo o ustalenie istnienia stosunku pracy nie zostanie uwzględnione.

Po równo każdej umowy – sąd zbada wolę stron
Sprawa jest bardziej skomplikowana, jeżeli stosunek prawny ma cechy zarówno umowy o pracę, jak umowy cywilnoprawnej i żadne z tych cech nie są przeważające. Wówczas w pierwszej kolejności sąd uwzględnia wolę i zamiar stron zawierających umowę  zob. wyrok SN z 10 października 2003 r. I PK 466/02, Pr. Pracy 2004/3/35).
Niezbędne może być także zbadanie, na czym faktycznie polegało wykonywanie czynności wynikających z umowy. Zgodnie bowiem z powyższym  stanowiskiem SN o charakterze łączącego strony stosunku prawnego decyduje nie tylko treść umowy o pracę, ale także sposób jej wykonania.

Przykład
Zastrzeżone w umowie zlecenia prawo kontroli zleceniobiorcy przez zleceniodawcę nie musi być utożsamiane z nadzorem pracodawcy, a zawarte w umowie cywilnoprawnej postanowienie dotyczące prawa do urlopu może być uznane za potwierdzające cywilnoprawny charakter umowy, gdyż przy umowie o pracę uprawnienia urlopowe wynikają wprost z przepisów Kodeksu pracy.

Osobiste wykonywanie czynności – to nie zawsze umowa o pracę
Jak wspomniano powyżej, zastrzeżenie, że czynności mogą być wykonywane za zleceniobiorcę także przez osobę trzecią przeważa na rzecz umowy cywilnoprawnej. Natomiast określenie w umowie czynności z zastrzeżeniem ich osobistego wykonywania w określonych dniach i godzinach wcale nie przesadzają o nawiązaniu stosunku pracy. Takie elementy występują też bowiem w stosunkach cywilnoprawnych (wyrok SN z 6 października 1998 r. I PKN 389/98, OSNP 1999/22/718).
Także wykonywanie przez „zatrudnionego na umowę cywilnoprawną” czynności identycznych z wykonywanymi przez pracowników nie przesądza o zmianie kwalifikacji umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę. Zgodnie bowiem z orzecznictwem wykonywanie takich samych czynności może występować w ramach umowy o pracę i umowy cywilnoprawnej (wyrok SN z 25 listopada 2005 r. I UK 68/05, Wokanda 2006/4/26).

Zmusisz do umowy zlecenia - przegrasz
Przemawiającą za ustaleniem istnienia stosunku pracy może być za to sytuacja, gdy osoba dotychczas świadcząca pracę w ramach stosunku pracy zostaje zmuszona do podpisania umowy zlecenia pod groźbą zwolnienia albo praktyka polegająca na zatrudnianiu nowych "pracowników" na umowy cywilnoprawne, podczas gdy charakter ich pracy i zakres podporządkowania zleceniodawcy są identyczne jak stosunek pracy, w którym pozostają wcześniej zatrudnieni pracownicy. W opisanych przypadkach sąd uzna, że umowy cywilnoprawne mają na celu pozbawienie pracownika uprawnień przysługujących mu na podstawie Kodeksu pracy i naruszają zasady współżycia społecznego (art. 8 Kodeksu pracy).

Pamiętaj!
Kto, będąc pracodawcą lub działając w jego imieniu, zawiera umowę cywilnoprawną w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę, popełnia wykroczenie zagrożone karą grzywny od 1.000 do 30.000 zł.

Podstawa prawna:
art. 8, art. 22, art. 281 kp,